Дыялогі з маладымі драматургамі. Паліна Грыб: п'еса "Па балотах начамі ходзяць аблокі", сувязь паміж целам і душой, любоў да балота і азёраў

Мы вяртаемся з новым "Дыялогам" пра чарговую п'есу, напісаную ў рамках ХIII Міжнароднай драматургічнай лабараторыі. Вяла размову Яўгенія Бачыла – рэдактар ЦБД.

Аўтар: Паліна Грыб

Самаідэнтыфікацыя: Беларуска. Хрысціянка. Культуролаг.

Адна выпадковая фраза: "Прыдумай сабе свой свет"

П'еса: "Па балотах начамі ходзяць аблокі"

Галоўная гераіня – Ядзя (юная і дарослая), яна:

1. 1. У маладосці губляе свайго мужа ў пажары;
2. 2. Праз 50 гадоў становіцца вядомай па ўсёй акрузе настаўніцай -> сутыкаецца з грамадскім асуджэннем з-за таго, што не ходзіць на магілу да Валодзі -> што не верыць, што ў труне яго рэшткі -> не адчувае яго душу побач;
3. 3. Ад свайго сябра, які хварэе на анкалогію, даведваецца пра сапраўдную гібель Валодзі;
4. 4. Прыгадвае пра дзіўны востраў на дрыгве, пра які ёй расказваў муж -> ідзе на пошукі душы свайго каханага -> нарэшце аб'ядноўваецца з ім;
5. 5. Хоча застацца разам з Валодзем у няісным свеце ->дзеля каханага згаджаецца працягнуць жыць на зямлі -> знайшоўшы душу свайго любімага, нарэшце прымае сваю страту.

 

Па балотах начамі ходзяць аблокі. Спускаюцца з неба, толькі месяц выйдзе, ды сыходзяць між ялінамі да самай багны. Шчакочуць сабе жываты імшарніцай, пакідаюць расу на журавінах, ахінаюць сном неспакойных птушак і жаб. Даплываючы да чорнага балотнага возера, аблокі збіраюцца ў кола і круцяцца вакол вады, хаваючы ў сваім карагодзе таямнічы плывучы востраў. На востраве тым – вечна маладая, вечна зялёная і вечна маленькая бярозка, а пад ёй купінка – бы фатэль з моху. На гэтым фатэлі штоноч сядзяць душы памерлых, па якіх галосяць іх жывыя. І пакуль востраў плыве паўз возера, а аблокі хаваюць яго ў сваім абарончым маросным коле, сядзіць душа і выглядае – ці не прыйшоў да яго хто спаткацца. І плыве, плыве таямнічы востраў колькі гадзін, ад апошняга промня ўчора да першага промня заўтра, і як не прыходзіць да душы памерлай яе чалавек, так яна і сплывае з востравам у нябыт, чакаць наступнае ночы, калі чарга яе надыдзе. А як сплыве, аблокі распускаюць абдымкі, выдыхаюць раняшнюю пару і, аблегчаныя, падымаюцца высока на неба, сустракаць і злагоджваць сонца. І вострава тады - як не было. Толькі раса на журавінах ды чарнее тарфяным дном возера. І ў кожнага чалавека – свая такая ноч, раз у жыцці дадзеная, каб на спатканне з душой памерлага свайго прыйсці. Бо балота ўсё мёртвае захоўвае, а ўсё жывое забівае. Таму і ноч толькі адна, адна на ўсё жыццё.

З’ява першая

На сцэне пачынае слаба свяціць ліхтар, на лаўцы ля плоту сядзяць Маладая Ядзя і Валодзік, абдымаюцца, дыялог адбываецца як бы працягам казкі:

Маладая Ядзя (пяшчотна, шэптам). Слухай, я цябе прасіла аб казцы, каб спакойна развітацца і спаць пайсці адразу, а ты мне якую расказаў? Як заснуць пасля яе?

Валодзік. А гэта па-праўдзе адзіная, якую я ведаю. Мне мама расказвала, як бацька памёр.

Маладая Ядзя. І ці хадзіў ты потым… на балота?

Валодзік. Як быў малы, то баяўся, а як падрос, то ў казкі верыць перастаў. Памёр чалавек – то і памёр, трэба памятаць аб тым, што паспеў зрабіць для людзей, а мой бацька шмат зрабіў, быў кавалём. Але ты ж ведаеш. Шкада, што рана сышоў, што не бачыў, як я школу скончыў, з табой вось не пазнаёміўся. Але што зробіш.

Маладая Ядзя. Так, а вось калі мы пойдзем да маіх бацькоў знаёміцца? Чаму мы не можам пайсці да іх і проста так ім усё расказаць? Яны добрыя людзі, будуць толькі радыя.

Валодзік. Смяешся! Чаго ж яны будуць радыя. Мала таго, што я адзіны сын у мамы, без бацькі выхаваны, жабрак амаль што, ды яшчэ і не такі адукаваны, вунь будаўнічы тэхнікум…

Маладая Ядзя. Ну і з таго, што ты кажаш, то ніводнай прычыны цябе не прыняць!

Валодзік. Ты на мяне праз каханне глядзіш, а бацькі твае па розуме будуць судзіць.

Маладая Ядзя. І што ты прапаноўваеш? Вось так сядзець штоноч і хавацца за вуглом? Больш за тое, нешта мне падказвае, што мама мая здагадваецца. Святло не гасіць у сенях. Яны цябе прымуць, як сына, павер мне.

Валодзік. Веру! Я проста хачу, каб ты была са мной шчаслівая, каб я быў роўня табе. Можа спачатку да канца давучыцца, ва ўніверсітэт пайсці?

Маладая Ядзя. Крыўдзіш, дурны, ты мяне крыўдзіш. Адвучыцца? Раз’ехацца на гады і кінуць мяне? У гэтым сэнс твайго адвучыцца? Не хочаш быць са мной, то так і скажы.

Валодзік. Я баюся.

Маладая Ядзя. Чаго?

Валодзік. Я баюся сапсаваць табе жыццё.

Маладая Ядзя. Бач, які ганарлівы, думаеш, ты справішся аж з тым, каб сапсаваць мне жыццё?

Валодзік. Слухай, усе гавораць пра тое, што табе трэба ехаць у горад, ва ўніверсітэт, і вучыцца далей. Ды я і сам ведаю, без размоваў. Ты ж пішаш як гэты, Пушкін! Ці хто там вядомая жанчына, каторая піша як Пушкін? Во ты такой і будзеш! На ўвесь саюз. А што са мной? А са мной нічога.

Маладая Ядзя. А без цябе нічога.  Я ж не змагу пісаць, як ты з’едзеш, альбо я буду далёка. Словы павінныя быць адрасаваныя, павінныя чакаць чытача. А я апрача цябе чытачоў не хачу.

<…..>

Валодзік. Хвалююся ўсё адно. Не роўня я вам. Але я падрыхтуюся і на наступным тыдні прыду сватацца, дамовіліся?

Маладая Ядзя. Цэлы тыдзень яшчэ хвалявацца!

Валодзік. А потым цэлае жыццё цешыцца, як усё добра пройдзе. А што са мной будзеш толькі цешыцца, то я абяцаю.

Маладая Ядзя. Ой, ты мне ўжо казку на ноч спакойную абяцаў… Ладна, я амаль ужо і забылася, што там страшна было.

Стук у дзьверы. Маладая Ядзя палохаецца, цалуе Валодзіка ў  шчаку, збягае. Зацямненне.

 

З’ява другая

Стук працягваецца, святлее іншая частка сцэны, бачыцца пакой вясковай хаты. Беднай, але чыстай і светлай. Стол, стул, ложак, шмат кніжак у шафе. На фатэлі дрэмле Ядзя, годная жанчына год 70-ці, у хустачцы на галаве.

Айцец Аляксандр (з-за дзьвярэй). Пані Ядзвіга! Пахвалёны Езус Хрыстус. Гэта айцец Аляксандр!

Ядзя ачомваецца, ўстае, падыходзіць, адчыняе дзьверы. Спакойная, лагодная, нібы стомленая.

Ядзя. На векі вечныя, амэн! Вітам, ойча! Што мне сталася, што айцец духоўны да мяне зазірнуць вырашыў? Праходзьце, сядайце, во акурат маю кубэчак кіпеня, на каву чорную без цукру хопіць, альбо вы сёння нечым іншым хочаце дзень распачаць?

Айцец Аляксандр. Але ж і добра вы мяне ведаеце! Кубэчак чорнай і без цукру, калі ласка!

Ядзя. Як то не ведаць, вы, прабачце, з пятага класу мне чалавек вядомы. І почырк ваш пазнаю з тысячы, і з ходу назаву, дзе коску можаце прапусціць, а дзе паставіце лішнюю, а як лічыць, што ўсе з усімі ў гарадку знаёмыя, то яшчэ з калыскі вас памятаю. (робіць каву, абодва адзін аднаму ўсміхаюцца)

Айцец Аляксандр. Хацеў даўно вам падзякаваць за падтрымку. Я так спалоханы быў, як пасля семінарыі аказалася, што прыйдзецца ў сваёй парафіі служыць, што трэсліся ногі, як ішоў ад цягніка першы раз. Усе суседзі ў лаўках сядзяць, настаўнікі, нават тыя, што лаяліся, як дазнаваліся, што я ў касцёле быў. Памятаю, выходжу на першую Імшу, а перада мной фізік Алег Уладзіслававіч. Глядзіць, нібыта ўсміхаецца, а я яго як бы і не пазнаю, за вушы ён мяне цягаў без усмешкі, як даведаўся, што я таемна міністрантам служу. Дык вось… А вы ж ніколі і ніяк не паказалі, што да мяне як да вучня ставіцеся! І тады, у першую ж Імшу, руку мне пацалавалі. Як я тады ў сабе плакаў, аж трэслася падбароддзе… Дзякуй вам!

Ядзя. То мне прыемная ваша падзяка, але трохі і крыўдна! Ці то вы думалі, што не хопіць мне настаўніцкай мудрасці і выхавання прызнаць у былым вучні годнага дарослага чалавека? А яшчэ і святара! У якіх бы словах вы не рабілі памылкі ў школе, усё ж моц Хрыстовага святарства чалавека асвячае, а тым больш, Алесь, вас. Заўсёды я вас паважала, і як памру, то Богу перадам, што тут у яго як мінімум адзін годны слуга ды ёсць. А на Алега Уладзіслававіча не сярдуйце, дарагі, ён жа фізік. Цяжка чалавеку такога дакладнага розуму глядзець высока і нешта бачыць там, дзе вокам анічога нябачна. Асабліва, як убівалі столькі год у галаву, што глупства ўсё. Прабачце яму, бо сам сабе прабачыць ня можа, хай хоць чужыя крыўды з плечаў чалавека сыдуць.

Айцец Аляксандр. Ды ўжо і прабачыў, і сто разоў ён прабачэння папрасіў. Во акурат на мінулым тыдні быў у яго. На жаль, справы няважныя, зусім слабы. Хіба гэтай вясной да Пана і адыдзе. Анкалогія.

Ядзя. Чула! Жах, што робіцца! Але мы ўжо і не маладыя з ім, ня кожнаму дадзена дажыць да сваёй анкалогіі… Ну але гэта ладна, вы што ж вырашылі з візіту да мяне свой дзень пачаць? А, ой, ойча, прабачце, я ж вам абяцала кніжку ў пазамінулую нядзелю.

(Хоча ўстаць, пайсці за кніжкай. Айцец Аляксандр яе акуратна рукой прыпыняе, відаць клопат на яго твары).

Айцец Аляксандр. Не турбуйцеся, я не па кніжку! Тыя дзьве яшчэ ляжаць, вясною працы шмат, не да чытання крыху.

Ядзя. А што ж тады, мо дапамога вам патрэбная, ойча? Як што, вы ж ведаеце, я ўжо жанчына не маладая, але чым змагу, то заўсёды гатовая дапамагчы.

Айцец Аляксандр. Я хацеў запытацца… Як вы сябе адчуваеце?

Ядзя. Чаго ж, дзякуй, адчуваю сябе добра! Відаць, без гароду ў гэтым годзе, але неяк пражыву. Не горай за чалавека свайго ўзросту пачуваюся.

Айцец Аляксандр. А настрой ваш як? Цяпер вясна, вятры моцныя апошнія некалькі тыдняў, людзі скардзяцца, што цяжка зусім… псіхалагічна.

Ядзя. Які настрой пасля сямідзесяці ў жанчыны, што жыве адна на хутары, айцец? Адзіны магчымы – чакаю.

Айцец Аляксандр. Чаго?

Ядзя. Паштарку з газетамі па панядзелках, аўталаўку па-аўторках і праз чацвер, Імшу ў нядзелю, на вялікія выходныя прыедзе дачка з унукамі, таго і чакаю!

 

Жэня. Распавядзі пра сваю самаідэнтыфікацыю. Твая характарыстыка быццам маленечкія кавалкі пазла, якія дазваляюць табе быць сабой.

Паліна. У мяне могуць змяняцца нейкія ролі ў плане работы, але я заўсёды застаюся беларускай. Для мяне гэта найважнейшае. Максімальна. Асабліва ў творчым працэсе. Не змяняецца і тое, што я хрысціянка. Такім чынам, важкасць гэтых двух элементаў вельмі адметная ў самім тэксце. І важна трэцяе – мая адукацыя. Я – культуролаг. І хаця зараз не працую па спецыяльнасці, але ці так, ці гэтак, мая прафесія сфармавала мой спосаб ўспрыняцца сусвету. Яна дазваляе мне ўвесь час нешта даследваць. Дае магчымасць адначасова сядзець і на сцэне, і на апошнім шэрагу ў глядзельнай залі. Тое ж самае, у прынцыпе, адбываецца і з маім тэкстам: з аднаго боку, я знаходжуся дома ў людзей, да якіх я прыязджаю, напрыклад, ў Нясвіжскі альбо Браслаўскі раёны. І быццам сяджу з імі за адным сталом, але пры гэтым застаюся дзяўчынай з індустрыяльнага горада, якая назірае за жыццём сяброў праз сваю оптыку. Таму я – беларуска, хрысціянка і культуролаг. Без гэтага мяне няма.

Жэня. Раскажы, калі ласка, як у цябе нарадзілася гісторыя пра дрыгву, пра бясконцую, неўміручую памяць.

Паліна. Я шмат часу праводзіла ў месцах, дзе ёсць балоты сярод лесу. У Верхнядзвінскім раёне аднойчы пачула, што там неаднаразова знікалі людзі. Была гісторыя пра бабулю, якая пайшла і ўжо не вярнулася. Людзі знайшлі яе вядро і зразумелі, што яна засталася ў гэтай дрыгве. Мяне вельмі кранула тое, што любы чалавек можа вось так пайсці і не вярнуцца.

Жэня. А што менавіта цябе ў гэтым зачапіла?

Паліна. Балота – гэта вельмі важны вобраз у беларускай культуры. Яго моц – у здольнасці забіваць жывое і захоўваць мёртвае. Смерць там мае быццам два бакі: мёртваму балота дае жыццё, таму што цела не разлагаецца да канца, але пры гэтым чалавек усё роўна памірае. У выніку цела быццам адначасова і мёртвае і жывое. Яшчэ моцна паўплывала гісторыя маёй сям'і: бабуля памерла ад рака. Для дзядулі гэта быў удар. Ён сутыкнуўся з бясконцым сумам па чалавеку, якога кахаў, якога ўжо не вярнуць. Канешне, да гэтага часу яны былі ўжо сталымі, дарослымі асобамі, але гэта падзея падштурхнула мяне да развагі пра тое, як і калі адбываецца прыняцце страты ў тых, хто губляе сваіх родных, любімых людзей у юнацтве. Ці магчыма гэта неяк перажыць? Актыўна вывучаючы гэта пытанне зразумела: многія людзі візуальна могуць быць старымі, але пры тым эмацыянальна, унутры, яны застаюцца жыць у тым часе, калі адбылася страта. Проста не змаглі пайсці наперад. Не змаглі пражыць гэтую сітуацыю, таму многія-многія гады іх жыцця быццам прайшлі міма. І вось Ядвіга засталася той маладой дзяўчынай, якая страціла свайго каханага. У той момант яе жыццё быццам стала на паўзу. І яна ў гэтай паўзе засталася. Мы бачым бабулю, паважаную настаўніцу, у якой, здаецца, усё добра. Але ўсё жыццё яна жыве ў смутку і з пачуццём віны. Ёй не дае жыць адчуванне, што ў магіле няма яе мужа, што ён недзе ў іншым месцы. Быццам яго душа не можа ўтаймавацца. А калі ён неўтаймаваны, то і яна не можа прыйсці да пакорлівасці. Дрыгва для мяне – вобраз застылай душы. Няма цела, але і няма душы. І Ядзя не можа знайсці ні цела, ні душу.

Жэня. У нашым свеце замацавалася думка, што цела і душа не адно і тое ж. Але ў тваёй гісторыі ўсё наадварот: Ядвіга не можа "намацаць" душу таму, што не ведае, дзе знаходзіцца цела Валодзі. Атрымоўваецца, што душа не можа існаваць без цела?

Паліна. Менавіта так. Па сутнасці, мая п'еса – даследаванне на гэтую тэму. Я дакладна не кажу: "Не можа існаваць душа без цела!" Мне важна самой для сябе паразважаць аб гэтым на прыкладзе канкрэтнай, хаця не да канца рэальнай гісторыі. Ці аддзялілася душа ад цела, калі чалавек патрапіў ў багну, для якой не існуе часу і якая захавала цела, але спыніла сэрца?

 

Айцец Аляксандр. Я не хацеў вас пакрыўдзіць, прабачце! Нядаўна проста моладзь нашая з лесу вярталася, казалі, з некім вы нібыта ў двары спрачаліся, казалі гучна, яны зазірнулі, ці не які злодзей залез, а вы адна… І да таго ж…

Ядзя. І што да таго ж?

Айцец Аляксандр. На гэтым тыдні была зноў малітва на могілках…

Ядзя. Здаецца, я ўжо казала, што не люблю пры ўсіх перажываць сваё гора, хоць яму і паўстагоддзя. А таму хаджу на могілкі сама, во надоечы…

Айцец Аляксандр. Спадарыня Ядзвіга… Помнік па мужы вашым заваліўся на бок. Ужо тры месяцы як, ажно нешта расці пачынае. Мы з жанчынамі пасля малітвы крыху абарвалі…

Ядзя. Дзякуй (жорстка).

Айцец Аляксандр. Крыху абарвалі траву, але ж яго так проста не паправіць, то я і падумаў, як вам патрэбная дапамога…У тым ліку матэрыяльная…

Ядзя. Мне сорамна, што вы вымушаеце перад вамі апраўдвацца, Алесь. Я не хаджу на могілкі так часта, сапраўды. Толькі я са сваім спачылым мужам і так размаўляю. Выходжу на вуліцу і размаўляю. Часам, сваруся, што не адказвае, што не паказваецца, што анідзе я не адчуваю, ці ёсць ён, ці няма, ані жывы ані мёртвы, ні ў ветры, ні ў зямлі пад каменем. Вы ведаеце, як ён загінуў?

Айцец Аляксандр. Прабачце мне, што балюча закрануў…

Ядзя. Я была цяжарная, хіба ці не апошнія тыдні насіла. І ён раптам выехаў некуды пад вечар, пакуль я ў бацькоў была, ды знік. Ані матацыклу, ані гуку ад яго самога. Дзень, два, тры. Адразу сябры шукаць пачалі, мяне з хаты не выпускалі нават, каб глупстваў не нарабіла. Цяжарная жынчына бывае страшная ў сваім адчаі. На чацвёрты дзень знайшлі абгарэлыя рэшткі матацыклу. Відаць, позна вяртаўся дадому, не заўважыў слуп. Але і пажарышча ніхто не заўважыў, тое на аб’яздной дарозе было. Вось толькі на чацвёрты дзень тыя…яго парэшткі з попелам і пылам з дарогі змялі, у скрыню склалі і пахавалі. А я хадзіла, дзіцятка насіла і толькі сабе дала абяцанне, што не заплачу, што дачку з яго вачыма нараджу без слязінкі, без гуку, каб толькі здаровая была, каб толькі ад яго не цела абвугленае засталося, а чалавек з ягонай крывёю і часткаю ягонага характару.

Айцец Аляксандр. Вечны адпачынак дай яму, Пане…

Ядзя. Хто б мне той вечны адпачынак даў… (сумна ўсміхаецца) Я як даведалася, пабегла на вуліцу, закрычала, каб завезлі мяне туды, да таго слупа, была страшная ў сваёй злосці. Я тады яшчэ маладая была, але настаўніцкі характар пальцам не задавіш, то і адвезлі, але блізка не пусцілі. Толькі бачыла здалёк чорную пляму, але яго ўжо там не было, а потым у труне закрытай хавалі і таксама адмовіліся адкрыць, бо цяжарная! Вядаеце, як памірае чалавек, то здаецца, што душа яго – як шаль тонкі, як павуцінне, адыходзіць, адлятае, але яшчэ як бы і злавіць яе можна, схапіць тое, чым быў твой чалавек. Ад майго ж і цела не засталося амаль што, падабентсва хіба знявечанае. І душа… Куды я ні кідалася, у які бок не хацела бегчы – не было і следу. У ветры развеяўся, па зямлі попелам паслаўся? Мой жа чалавек, ён быў большы за тую скрыню, у якой яго хавалі…Вось так, ксёндз, я яго і да гэтага часу шукаю. Ля магілы ўжо даўно зразумела, што не магу – не знаходжу. Кажу яму: “Валодзік”, а слова гэтае як аб камень халодны б’ецца і нават рэха яго не ловіць. Холадна мне і пуста на магіле, не магу, прабачце.

Спрабую размаўляць з партрэтам – ды таксама не магу, занадта яго мала таго здымка. Хіба гэта яго вочы, плоскія? Бягу на двор, на голас ужо з ім сваруся, з ім і з Богам, каб хоць неяк мне далі знак, што чуюць. А як аб сценку гарох, пуста і ціха, айцец. Увесь час яго шукаю, а не знаходжу анідзе, ні сярод жывых, ні сярод мёртвых.

Цікава, узгадвалі мы Алега… Уладзіслававіча. Яны з Валодзем маім сябравалі, хоць той і не вучоны быў. І вось якраз Алег і быў адным з тых, што яго знайшлі. Мы потым шмат так размаўлялі, я ўвесь час паўтарала: “Алег, як няма Бога, то куды знік наш Валодзік? Ці ты верыш, што ёсць сэнс у існаванні чалавека, калі вось так усё, што з ім звязанае, можа згарэць ушчэнт і распасціся на атамы. Ды ладна цела, а душа? А голас яго, а смех, а подых? Дзе яно ўсё, калі неба няма?” І во, бачыце, айцец, Алег Уладзіслававіч нешта ў гэтым адчуў. І па фізіцы сябра пахаваў, і па душы зразумеў, што адбылося. А я… Недзе там і я памерла, Алесь. Не яго ў той скрынцы пахавалі, мяне.

 

Жэня. А як ты ставішся да думкі аб перараджэнні душы?

Паліна. Я хрысціянка, таму ў мяне ёсць даволі канкрэтнае меркаванне на гэты конт. Душа – наша вечнае існаванне. І мне блізкая думка пра тое, што мая душа застаецца маёй. Бо я ж не стану дрэвам, не стану лісцікам, катом, альбо іншым чалавекам. У ўмоўным раі я ўсё роўна застаюся чалавекам. І, мабыць, для мяне гэта і ёсць адказ на пытанне, наколькі звязана душа з целам: у Бібліі напісана пра тое, што ў дзень прышэсця Хрыста мёртвыя паўстануць з магіл. І мы вернемся ў свае абалонкі. Таму ў некаторых хрысціянскіх традыцыях адмоўна ставяцца да крэмацыі, павіны застацца хаця бы косткі.

Жэня. То бок ты за тое, што чалавек – гэта ў першую чаргу цела, і без цела ён не можа быць сабой?

Паліна. Не зусім, проста важны сімбіёз. Па-хрысціянску, чалавек гэта пра тое, што Бог не проста паслаў на зямлю дух, але даў і цела. Божы Сын – гэта "уцелаўлёны" Бог. Мне здаецца, што цела фарміруе нас, бо ўсе мы нараджаемся рознымі. І наша душа, па сутнасці, вельмі залежыць ад таго, якое наша цела. Зразумела, што ёсць вядомыя літаратурныя прыклады, якія паказваюць трохі іншае. Той жа Квазімода – у яго было пачварнае цела, але светлая душа. Адно аднаму не замінае, але, абапіраючыся на досвед штодзённага жыцця, мы выдатна разумеем: наша цела – наша абмежаванне. Намі могуць кіраваць уласныя комплексы, яны ж могуць параджаць злосць на іншых людзей. А могуць і не кіраваць, можна быць вышэйшым за гэта, душа можа быць мацнейшай да фізічныя праявы. Самым сапраўдным адкрыццём у працэсе работы над п'есай для мяне стала менавіта тое, што мае развагі пра смерць чалавечай душы вывелі мяне да пытання аб ўзаемным уплыве духа і цела. Ясна, што першы слой п'есы – гэта любоўная драма. Але мне важна, каб за гэтым стаяла нешта больш сур'ёзнае, неадназначнае, складанае і вечнае.

Жэня. А якую ролю для цябе мае тэма кахання, што так выразна гучыць у п'есе?

Паліна. У гэтым выпадку каханне – сродак даследавання. Не думаю, што тут ляжыць ідэя пра нейкую бясконцую вернасць... Хаця не, гэта лінія таксама існуе, але ў больш складаным выглядзе: важная вернасць жанчыны сваім пачуццям. Яна да апошняга ўпэўнена, што яе каханага няма ў магіле, што яго душа не супакоеная. І такая адданасць ўласным адчуванням – гэта зусім не штодзённая з’ява, калі ты жывеш ў вёсцы. Яна настаўніца, частка калектыву, яе ўсе ведаюць, але пры гэтым яна не ходзіць на могілкі да мужа, помнік ужо абваліўся. Гэта сорам, але Ядзя ўсё роўна не ідзе, таму што не адчувае там душу. Надмагілле абвальваецца, гэта ўсе бачаць. Па сутнасці, разам з магілай разбураецца і рэпутацыя Ядзі. У традыцыйным асяроддзі, у маленькіх гарадках, у вёсках за такое рашэнне і такі ўчынак асуджаюць. Калі ты, жывучы ў вёсцы, ў нядзелю выходзіш працаваць у гарод, то цябе за гэта асудзяць за плотам. Гераіня застаецца вернай свайму каханню, таму што ўсё роўна застаецца побач з Валодзем, хаця і не ведае, дзе ён наогул. З усіх бакоў. Жанчына застаецца вернай сабе і таму – маладой. Яна не старэе.

Жэня. Пытанне "нестарэння" вельмі тонкае. Можна заставацца маладой душой у тым сэнсе, што ў цябе шмат энергіі, жыццёвага запалу і веры ў свой шлях. У Ядвігі зусім іншая гісторыя. У яе выпадку "застацца маладой" – значыць унутрана закансервавацца, назаўсёды застацца ў падзеях пяцідзесяцігадовай даўніны.

Паліна. Гэта ў любым выпадку траўматызацыя. Я не імкнуся да таго, каб рабіць лічыць гераізмам тое, што Ядзя сваё каханне пранесла праз жыццё. Проста, на жаль, яна трапляе ў такія абставіны, дзе нельга інакш. Для яе было б лепей, каб яна сама яго пахавала, тады б яна змагла крочыць далей. Гэта тое, што мы б пажадалі сваёй знаёмай, напрыклад, каб з ёй адбылася падобная гісторыя. Але тут мы назіраем за тым, як звычайная жанчына спраўляецца з уласнай стратай, з адчуваннямі, якія не даюць ёй спакойна існаваць.

З’ява чацвёртая

Цёмна. Званок тэлефона. Чуецца, што чалавек устае з ложка і ідзе да тэлефона. Галасы Ядзі і Веры.

Ядзя. Ало. Слухаю?

Вера. *памылкі ў гаворцы зробленыя наўмысна* Ядзя, прывет, гэта Вера, ты ўжо можа спіш?

Ядзя. Добры вечар, Верачка. Ну як там сплю, во ляжу з вачыма закрытымі, але да сна далёка. Нешта здарылася, што ў такі час?

Вера. Ой, прасці, што падняла з краваці. Ну во Алег… Слухай, слабы саўсем. Я ўжо ня знаю, чым яго тут лячыць, відаць, пара сціраць шторы, пыль выціраць, бо скора гасцей у дом прыдзёцца зваць на эта самае, ой, не хачу гаварыць.

Ядзя. Божа, ну што ж тут зробіш. Мучаецца моцна, баліць яму што?

Вера. Ой, дзякуй Божа, толькі спіт многа, даже чуць-чуць есць, но я ўжэ панімаю, што эта ему перед смертью чуць лучшэ становіцца, знаеш, гаварат, што некатарые лежачые дажэ так і ходят перад смерцю.

Ядзя. Верачка, каб я магла дапамагчы толькі, ты скажы, як што. Гора-гора… Але што ж ужо…

Вера. Ядзя, я не знаю, можа гэта не сэр’ёзна, но што-та ён цебя просіць пазваць. Ты прасці, можа там ему нічэво важнава не нада сказаць, толька гаварыт: “Пазаві мне Ядвігу Цярэшка, я с ней должэн пагаварыць”. Я вот сцеснялась цебе гаварыць, зваць, а тут просіць, аж забіваецца. Гавару, ладна, пазаву, еслі дайдзёт да нас.

Ядзя. Дайду, чаго ж, дайду! Мы ж сябры са школы, я буду толькі радая сустрэцца. Можа і цябе адпусціць на якія некалькі гадзін, ты ж, думаю, пры ім і сядзіш увесь час?

Вера. Авой, сяжу, баюся, што як уйду, то ён памрэ без мяне. А я ж з ім пачці пядзесят лет, во трохі толька меньшэ, а разве ж эта важна, всё равно шчытаецца, цэлая жызнь пачці.

Ядзя. Верачка, я прыду, хочаш, цяпер? Ці раніцай?

Вера. Не, цяпер то ужэ позна, яшчэ там пад тваім хутарам можа якія ваўкі ходзят. Вот заўтра часов в 12 прыдзёт врач, а патом давай і ты, Ядзечка, еслі можэш, еслі не занята. І толька не гавары нічыво нікаму, прашу.

Ядзя. Куды ж я занятая, ага! Значыць, на палову першай буду ў вас. Трымайся, дарагая, дзякуй, што пазваніла!
Вера. Ой, дзякуй, што прыдзёш, можа трохі чалавек перад смерцю ўспакоіцца. Гавару, што ты там ужэ такова хочаш расказаць, дзед, а он усё “Ядвігу пазаві, Ядвігу”. Ну то можэт доўг які.

Ядзя. Здаецца нічога ня вінны, але хто ведае, што чалавеку напрыканцы прыходзіць… Добра, Верачка, да заўтра, добрай ночы!

Вера. Ой, дарагая, добрай-добрай.

Жэня. Я яшчэ злавіла сябе на думцы, што яна згубіла сваю душу, калі разлучылася з душой свайго каханага. Бо пакахаўшы, быццам аддала яму ўсю сябе. І вось, раптоўна загінуўшы, ён быццам забраў і яе духоўную частку.

Паліна. Так, можа быць, яе душа адправілася за Валодзем, каб сказаць яму «прабач». Бо ў апошнюю іх сустрэчу Ядзя нагрубіла яму. Гэта і паўплывала на далейшае жыццё жанчыны.

Жэня. Але ўсё ж такі, развітаўшыся з каханым ў нейкім дзіўным метафарычным свеце, яна быццам забрала ў яго сваю душу, якую аддала яму шмат гадоў таму.

Паліна. Гэта, у прынцыпе, вельмі актуальны канфлікт. Целу мы можам зрабіць "добра" – "завесці" яго да доктара, пафарбаваць і расчасаць валасы, але са сваёй душой мы не можам да канца знайсці кантакт. Нам часам баліць тое, што пачынае "балець" супраць нашай волі: улюбляемся ў тых, каго не хацелі б любіць і наадварот. Чалавек усё жыццё даследуе сваю душу. Ёсць выраз: "Чужая душа – поцемкі". Але прынамсі, менавіта наша уласнае нутро аказваецца больш загадкавым і таямнічым для нас саміх. І вось я стаўлюся да сваёй п'есы, як да крыку аб душы.

З’ява сёмая.

На двары ля хаты, позні вечар. Ідзе да хаты цяжарная Маладая Ядзвіга, Валодзік нясе яе валізку, яна яго перапыняе.

Маладая Ядзя (раздражнёна). Не ўваходзь, пакінь тут рэчы, баюся, што бацькі спяць ужо. Я абяцала ім, што буду раней, заўтра ўсё ж прыедуць сваякі далёкія, то з раніцы маці на нагах будзе, а мне трэба ёй дапамагаць. Спадзяюся, не чакаюць ужо, а спяць…

Валодзік. Прабач, я не мог раней вызваліцца.

Маладая Ядзя. А я ўжо і не памятаю, як ты днём выглядаеш. Ноччу вяртаешся, раніцай, як сонца забярэцца, сыходзіш. Заўтра па мяне таксама прыедзеш апоўначы? Ці можа мне тут застацца на тыдзень які, усё роўна з сямейнага жыцця ў нас толькі спаць побач у ложку.

Валодзік. Ты ж ведаеш, такая праца цяпер, я аніяк не магу іначай.

Маладая Ядзя. Каб ты скончыў тэхнікум, то не было б у цябе такой працы, а як чалавек бы жыў з раскладам, выходнымі і адпачынкам.

Валодзік. Хіба ты не ведаеш, чаму я тэхнікум кінуў?

Маладая Ядзя. Ага, нібыта дзеля мяне і дзіцяці. Але гэта лухта. Мне ад тваіх цукерак, ад тваіх гасцінцаў, што ты недзе там знаходзіш, ані холадна, ані горача. Я цябе хачу побач, свайго мужа …і сябра.

Валодзік. Я ведаю добра, што такое жабрацкае жыццё. І калі есці няма чаго, і калі сціраюцца боты апошнія, а пра наступныя можна і ня марыць. Я вам такога жыцця не хачу.

Маладая Ядзя. А я не хачу жыцця, дзе я адна ўвесь дзень. Раней мы з табой шмат гаварылі, чыталі разам, хадзілі да сяброў хоць бы раз на якія пару тыдняў. А цяпер во як дзе збіраемся, то Вера з Алегам прыходзіць, ён заўсёды з ёй, а я – як удава ўсё адно.

Валодзік. Ты ведаеш, што пакуль я не магу іначай.

Маладая Ядзя. А я магу. І дай мне магчымасць жыць бяднейшай, але шчаслівейшай. Ужо мы з голаду не памром, ні ўдваіх, ні з дзіцём. У мяне бацькі ёсць, твая маці побач жыве. Ты ж анічога не бачыш, што ў свеце робіцца.

Валодзік. Бо не магу пакуль што.

Маладая Ядзя. То можа мне глядзець за цябе? Можа і жыць за цябе? Можа і бацькам і маці адначасова быць, пакуль ты забіваешся на працы?

Валодзік. Я ўсё ж унясу валізку ў хату ціхенька, яна цяжкая, табе нельга моцна напружвацца.

Жэня. А чым для цябе ў прынцыпе з'яўляецца балота?

Паліна. Я б сказала, што "гэта пакой не гледзячы ні на што". І сама назва "Па балоту начамі ходзяць аблокі" ужо гаворыць пра тое, што багна – месца таямнічае. Не мы там ходзім, а нешта дзіўнае, не да канца зведанае чалавекам. Але пры гэтым дрыгва стабільная і яе можна пазнаць, таму яна і выклікае спакой. Нават у сваёй небяспечнасці балота зразумелае. Цёмны лес мы баімся таму, што не ведаем, што можа хавацца за дрэвам, у ценю. Не ведаем, у які момант з-за куста выгляне галава драпежніка. У балоце ўсё зразумела. Ты яго бачыш, ты яго адчуваеш.

Жэня. Але пры гэтым не бачыш усяго. Ты ж не ведаеш, што ўнутры. Колькі людзей, душ там захоўваецца.

Паліна. На балоце ты спакойны таму, што ты яго цалкам бачыш настолькі, наколькі можаш, хаця не ведаеш, што знаходзіцца ўнутры. Але са свайго боку я адчуваю, што магу ўсталяваць з ім кантакт, калі буду прыходзіць на яго тэрыторыю з шанаваннем і паважаючы яго правіла. Цікава, што на мне зараз брошка жураўля з фестывалю "Жураўлі і журавіны" у Мёрах, і менавіта гэта птушка – сімвал балота... І што бы там не было, яно для мяне назаўсёды застанецца таямніцай, загадкай, з якой быццам можна дамовіцца, наладзіць сувязь.

Жэня. І невядомасць не пужае?

Паліна. Гэта тая невядомасць, якая не пужае. Зразумела, што у п'есе адбываюцца страшныя рэчы, але яны мяне пужаюць меней, чым калі б майго героя, напрыклад, забілі б іншыя людзі. А багна хоць і забрала яго, але ў той жа час быццам пакінула ў вечнасці.

Жэня. Атрымоўваецца, што прырода, стварыўшы чалавека, яго і забрала.

Паліна. Так, і гэта быццам справядліва, таму што, з аднаго боку, чалавек гіне, але з другога, ён застаецца такім, якім і быў.

Жэня. Гэта насамрэч таксама дзіўна: размаўляючы з табой, я разумею, што калі багна забірае, то забірае не проста так. Вядома, смерць – гэта заўсёды страшна. І балота – гэта ўсё ж такі смерць, таму што чалавек топіцца, ён задыхаецца, ён перастае быць самім сабой. Але ў той жа час я ўспамінаю пра комікс "Болотная тварь": бруднае, загаджанае хімікатамі балота забірае вучонага, ператвараючы яго ў мутанта. У гэтым абліччы ён мае магчымасць бачыць свет па-іншаму. Тут вельмі многа сімвалізму. Нават калі балота забірае цябе ў свой свет, без перараджэння, ты трапляеш ў прыроднае асяроддзе. Дзіўнае, нязведанае, але... натуральнае.

Паліна. Дрыгва мае правілы. Калі ты іх выконваеш, то вялікая верагоднасць, што яна цябе пакіне, вы будзеце спакойна суіснаваць. А нават калі ты і парушаеш гэтыя правілы, то балота забірае цябе не таму, што яно зло, а проста таму, што гэта справядліва.

Жэня. Гэта своеасаблівая кампутарная гульня, калі чалавечкі скачуць па квадраціках, а між імі – невядомасць. Ты проста скакаў, скакаў і не даскакаў.

Паліна. Так, так. Калі ты ідзеш у падобныя месцы, ты першапачаткова падпісваеш дамову: калі ты раптоўна зойдзеш не туды, то знікнеш назаўсёды. У наш час людзі проста так на балотах амаль не знікаюць. Там створаныя сцежкі, па якіх можна хадзіць, арандуецца адмысловы абутак, дасведчанасць нашмат большая, чым раней. У нейкім сэнсе чалавек навучыўся дамаўляцца з дрыгвой, таму яна і з'яўляецца для мяне сумленным персанажам. І напісаная мною гісторыя зусім інакш ўспрымалася б, калі б хлопец насамрэч разбіўся на матацыкле.

Жэня. Прырода нібы той персанаж, які можа ўплываць на усё. Вось ёсць у казках феі, якія ставяць герою нейкія ўмовы з надзеяй, што чалавек будзе прытрымлівацца іх. І вось здараецца наадварот. Фея ўздыхае і робіць нешта такое, што яна вельмі не хоча рабіць, але дамова – такая дамова.

Паліна. Гэта вельмі важны момант у кантэксце таго, што Беларусь для мяне не закрываецца на людзях, з якімі я маю стасункі штодзённа. Я сама з Мінскай вобласці, і не хацела б, каб Беларусь была альбо вёскай, альбо нечым абсалютна сучасным, мадэрнізаваным. Я вельмі шмат езджу па краіне, шмат часу праводжу ў Браслаўскім і Мёрскім раёнах. Там вельмі цікавы сімбіёз з вёскай, традыцыямі. Таму мне хацелася б, каб мы больш казалі пра тыя мясціны, яны чароўны. Я сустракалася там з цудоўнымі людзьмі і іх цудоўнымі лёсамі. Мне шкада, што я пра іх мала чую і мала сама расказваю. Як аўтару мне не вельмі цікава даследаваць чалавека, які жыве ў горадзе. Пры ўсёй павазе, пры тым, што я сама жыву ў Мінску. Безумоўна, у кожнага свая жыццёвая драматургія, гэта абсалютна зразумела і заканамерна.

 

Цёмна. Гукі крокаў, зэдліку.

Алег. Вера, ці ты званіла Ядзі?

Ядзя. Алег, дарагі, гэта я, ты як?

Алег. Я вінаваты, Ядзенька, які я вінаваты.

Ядзя. У чым? Ты што гаворыш? Такая хвароба можа прыйсці да кожнага.

Алег. Я па Валодзьку вінаваты, Ядзя, я цябе падмануў.

Ядзя. Ты што, Алег?..

Алег. Не разбіўся ён, мы яго згубілі проста, не маглі знайсці тры дні. А на чацвёрты малец Тамашоўскі сказаў, што матацыкл яго ў бок балота ехаў. Мы туды кінуліся, а там, Ядзя… Там і стаяў ягоны матацыкл, Ядзенька, ля сасны.

Ядзя. Якой сасны?

Алег. Там ля сцежкі шырокай, па якой па журавіны хадзілі. То ж журавіны якраз пачыналіся, але дажджы былі, казалі людзі, што небяспечна. А ён, відаць, пайшоў і ўсё, а мы ўжо не знашлі, Ядзенька. (пачынае плакаць)

Ядзя. Алег, не хвалюйся, дарагі, дзе не знайшлі?

Алег. На балоце. Ён, Ядзя, ён патануў у балоце, відаць. Праваліўся недзе, толькі матацыкл знашлі, Ядзя. А яго цела не знайшлі, шукалі, а там былі гэтыя вокны, відаць, ну ў якія можна было праваліцца.

Ядзя. Але як жа, а слуп, а аварыя?

Алег. Ядзенька, дарагая, мы забаяліся, што ты пойдзеш холадам яго шукаць, ты б пайшла б.

Ядзя. Я пайшла б.

Алег. Я прыдумаў, Ядзенька, я, што мы матацыкл разаб’ем і падпалім, і скажам, што згарэў, а ні ты, ні маці яго старая б не палезлі ў скрыню тую глядзець, во так і прыдумалі.

Ядзя. Алег. Што ты кажаш такое.

Алег. Я ўсё жыццё перад табой вінаваты, усё. Я табе ў школе сваю прэмію падкладваў часам, за матацыкл той, за няпраўду сваю. А як ты хадзіла і казала, што не адчуваеш яго ў магіле, я потым плакаў, Ядзенька, як я плакаў.

Ядзя. А я за гэтыя гады ані слязінкі.

Алег. Бо няма яго ў той скрынцы, рэшткі матацыкла, анучаў нейкіх накідалі, каб цяжэй было, камяні два.

Ядзя. То дзе ж ён тады?

Алег. Ды на балоце, відаць, Ядзечка. Недзе там і застаўся наш Валодзька. Я так даўно табе хацеў расказаць, але потым думаю, а раптам кінецца туды, а потым ужо ясна стала, што столькі год прайшло, куды кідацца, ды й забылася… А мне во не забылася, Ядзечка, я не мог памерці, цябе падманваючы.

Ядзя. Колькі год прайшло… І куды прайшлі. Кату пад хвост.

Алег. У цябе ж дачушка, у мяне во дзеткі, добра мы жылі, Ядзечка, хоць і цяжка табе было, але годна, а як быў бы Валодзік… Ды што ж, забрала багна.

Ядзя. Навошта ён пайшоў туды?

Алег. А хто ж цяпер яго запытае. Ну я во можа хутка памру, на днях, то запытаю, але як табе перадаць, то ня ведаю (усміхаецца). Ён казаў надоечы, што збіраўся табе па журавіны паехаць, мяне з сабой клікаў, але я не змог тым вечарам. Думаю, то па ягады табе і дачушцы паехаў.

Ядзя. Жыві, Алег, жыві яшчэ, колькі зможаш.

Алег. А Валодзік, Ядзя?

Ядзя. А Валодзік…Жыві, дарагі, я на цябе не злуюся. Дзякуй, што расказаў. Жыві, дарагі

 

Жэня. Раскажы з пункту гледжання свайго досведу пра адрозненне традыцыйнага вясковага жыцця ад гарадскога.

Паліна. Мне вельмі цікава глядзець, назіраць за людзьмі. У мяне была знаёмая дзяўчына, якая жыла на хутары. Каб дабрацца са школы дадому, ёй трэба было альбо на аўтобусе ехаць 40 хвілін, альбо пешшу паўтары гадзіны. Калі яна спазнялася, то ішла праз трое могілак, адныя з якіх – закінутыя габрэйскія. І вось жыла яна на хутары за Друяй, у лесе, ад вёскі застаўся толькі іх дом. Неяк перапісваемся з ёй, яна дасылае свае малюнкі, а потым раптоўна піша: "Зноў казуля жарэ капусту". І я адчуваю, што людзі жывуць на мяжы бытавога і міфічнага свету. У мяне быў калега, ён з Мёрскага раёна. Яго ў дзяцінстве заўсёды вазілі да бабулі. І толькі калі ён пасталеў, ён даведаўся, што хутар іх сям'і ўваходзіў у тэрыторыю заказніка Ельня, найвялікшага балота Беларусі. Ні бацькі, ні бабуля не казалі дзецям, што яны на багне. Проста гаспадарка была абсаджана ёлкамі такім чынам, каб у дзяцей не ўзнікала жаданне некуды зайсці. Для мяне гэта было адкрыццём. Вось мы сядзім, п'ем каву, ён распавядае сваю гісторыю, і я разумею – ваў, гэта ж балотны хлопец! Неяк у мяне ўсталявалася сувязь з «балотнымі» людзьмі. Яна для мяне вельмі каштоўная.

Жэня. Як думаеш, каб Валодзю пахавалі звычайным спосабам, яго душа супакоілася б? Альбо працягвала блукаць па свеце?

Паліна. Мне здаецца, што балота – ідэальны з'ява для даследавання ўзаемаадносін са стратай. Калі ты бачыш цела, ведаеш, як загінуў чалавек, працэс прыняцця адбываецца намнога хутчэй. Вядома, застаўся б такі самы боль, розныя этапы разгубленасці, спробы адчуць душу і зразумець куды яна патрапіла. Проста прыняцце надыходзіць крыху хутчэй. А ў дадзеным выпадку багна дае нам ідэальныя ўмовы для таго, каб у расцягнутай перспектыве паглядзець на працэс "зацягвання раны". Не адбылося б даследавання, каб насамрэч Валодзя разбіўся. Гэта была б гісторыя пра траўму і, мабыць, на працягу ўсёй п'есы мы імкнуліся б дапамагчы Ядзі. Гэта лінія таксама для мяне важная, але не першарадная. У мяне няма жадання дапамагчы гераіні. Калі б яна проста не магла пражыць сваю страту, то я б сядзела і думала, што мне з ёй трэба пагаварыць. Ва ўмовах, калі ўсё цалкам зразумела, ты як глядач адчуваеш нейкую перавагу, бо, па сутнасці, ёсць інструменты, пры дапамозе якіх можна гэта пытанне вырашыць, але імі чамусьці ніхто не карыстаецца. У такія моманты ты недзе трошкі з пазіцыі "зверху" назіраеш. Хочаш сказаць: "Супакойся, схадзі ў царкву ці да псіхолага". Ты быццам адчуваеш сябе ў праве даваць парады. Але зараз у п'есе такія абставіны, якія нельга проста ўзяць і вырашыць. З-за гэтага больш цікава назіраць, прасцей суперажываць: ты разумееш, што яна ў траўме, але не ведаеш чым дапамагчы.

Жэня. Ты сказала, што вырасла ў Цэнтральнай Беларусі. Гэтыя месцы адметна адрозніваюцца ад іншых абласцей – прыродай, жыццёвым рытмам. Як у цябе пачалася гісторыя моцнага сяброўства з куткамі Беларусі, якія не былі для цябе штодзённымі?

Паліна. Я нарадзілася ў Жодзіна, і да гэтага часу там часткова жыву. Гэта вялікі прамысловы горад – 2 завода, 75 тысяч жыхароў. У асноўным горад пяці- і дзевяціпавярховак. Яго адразу будавалі такім высокім. Прыватны сектар з большага ёсць у тых раёнах, у якіх я не бываю. Па сутнасці я –гарадское дзіця. Але ў маёй бабулі была хата ў Баранавіцкім раёне. Мы кожнае лета туды ездзілі. І ў маёй мамы, і ў бабулі, і ў бабулінай сястры ўсё жыццё была сентыментальная замілаванасць гэтым месцам. І мне гэта перадалося. Калі мы ехалі ў вёску, то ўсярэдзіне была бясконцая радасць, бо там мы маглі спакойна вабіць час разам. На вуліцы квітнее язмін, мы збіраем яблыкі, саджаем бульбу. Гэта вельмі прыемныя ўспаміны. Я расла з разуменнем, што вёска, прырода, магчымасць проста сядзець на траве – нешта больш жывое, чым жыццё ў кватэры. Акрамя гэтага, мы прыязджалі летам – гэта ж менавіта час унутранага росквіту, калі працуюць усе сэнсарныя прылады арганізму. Вакол пахі, рознакаляровасць, цяпло, адчуванні, дзіўны смак – вішні, яблыкі. Там у мяне і сфарміравалася паняцце, што прырода – гэта шчасце. А неяк гадоў 12 таму я патрапіла ў Друю, у Браслаў, у мяне там з'явіліся сябры і тады я наогул "звар'яцела на гэта конт" (смяецца).

Жэня. А як склалася любоў да балота?

Паліна. Я не магу дакладна адказаць на гэта пытанне. Самая вялікая любоў у мяне да азёраў. У гэтым плане я русалка (смяецца). Мне неабавязкова плаваць, я гатова працяглы час проста сядзець і глядзець на яго. Ні мора, ні рака, менавіта возера. А балота? Калі, скажам, возера – гэта нешта роднае, што ты вельмі моцна любіш, то цікавасць да балота – гэта вынік нейкай дзіўнай сустрэчы, якая аднойчы адбылася і пакінула незабыўнае ўражанне. Я проста патрапіла на Ельню і ашалела. Ведаеш, так адбываецца: можаш раз альбо два разы ў жыцці сустрэць незвычайнага чалавека, але ўражанне застанецца з табой назаўжды. Вядома, я была там не два, не тры разы, нашмат больш... Але дрыгва так і засталася для мяне з'явай нераспазнанай, хоць і вельмі прывабнай. Усё ж не магу сказаць, што там я адчула свой "дом". Для мяне гэта загадка, якая не адпускае ўжо шмат гадоў.

Жэня. Я лічу, гэта файна, калі ты можаш бясконца вывучаць тыя месцы, якія, здавалася, вывучаны табой уздоўж і ў поперак. У мяне такая сітуацыя з Гродна.

Паліна. Проста ёсць розныя тыпы адносін. Ёсць сябры, з якімі вы вельмі падобныя, вам максімальна камфортна адно з адным. А ёсць сябры, з якімі ты не стаў бы жыць і праводзіць кожны дзень. Вы сустракаецеся раз на месяц, але ваша непадобнасць распальвае інтарэс, нараджае моцную сувязь. Калі, дапусцім, возера Браслава – спакойны лепшы сябра, нават родзіч, то балота – гэта тое, што прываблівае сваёй непадобнасцю.

Жэня. Ты кажаш, што ў цябе моцная сувязь не проста з вадой, а менавіта з возерам. А чым адрозніваецца возера ад ракі?

Паліна. Летам я шмат думала пра гэта. Наогул, Браслаў – цудоўны горад, каб думаць пра возера (смяецца). У цэнтры ёсць Замковая гара, на ёй стаяць арэлі-лавачкі. Ты сядзіш на краю гэтай гары, з аднаго боку на цябе глядзіць вялізарнае возера Дрывяты, з другога – маленькае возера Навяты ў цэнтр гарода. Я шмат часу там праводзіла і думала пра тое, чаму я так люблю гэта месца. І ведаеш, рака заўсёды цікавая, яна рухаецца, жыве. Але яна ніколі не застаецца з табой, увесь час спрабуе ўцячы. Вада, якую ты бачыш сёння, ужо ніколі не будзе вадой, якую ты пабачыш заўтра. У ракі сваё жыццё. У вас няма магчымасці проста нават наладзіць сувязь. А возера стабільнае, яно застаецца з табой сёння, учора, назаўжды. Вядома, ты многа пра яго не ведаеш, многа чаго ў ім не спазнала.

Жэня. Яно фізічна нязменнае, але яно заўсёды рознае, таму што ты бачыш яго розныя бакі.

Паліна. Так. Мы сустракаемся з возерам штодзённа, але мы кожны дзень розныя. Вось я – Паліна, і ў мяне сёння добры настрой, а заўтра вельмі кепскі... Ведаеш, гэта як надзейныя адносіны. Нягледзячы на тое, што вы кожны дзень адчуваеце сябе па-рознаму: ці ў злосці, ці ў радасці, ці вы стомлены, але вы ўсё роўна разам. І ад возера я адчуваю, што яно знаходзіцца побач, што яго можна ўвесь час пазнаваць. Напрыклад, у Дрывятах жывуць рэліктавыя рачкі, якім дахалеры мільёнаў гадоў. То бок у глыбіні возера жыве ў прамым сэнсе нешта вельмі старадаўняе. І я ведаю, што магу шмат новага адкрыць у тым, што здавалася мне ўжо даследаваным.

 

З’ява другая.

Сцэна зацягнутая дымам, здалёк чуецца голас Ядзі. Яна ходзіць на беразе балота і чытае казку, цяжка дыхае, трымае нешта ў руках.

Ядзя. Па балотах начамі ходзяць аблокі. Спускаюцца з неба, сыходзяць да самай багны. Даплываючы да чорнага возера, збіраюцца ў кола і круцяцца вакол вады, хаваючы ў карагодзе плывучы востраў. На востраве тым –бярозка, а пад ёй купінка, на ёй сядзяць душы памерлых, па якіх галосяць. І пакуль востраў плыве, а аблокі хаваюць яго, сядзіць душа і выглядае – ці не прыйшоў да яго хто. І плыве колькі гадзін, і як не прыходзіць да душы памерлай яе чалавек, так яна і сплывае з востравам у нябыт, пакуль чарга яе надыдзе. А як сплыве, аблокі распускаюцца, і падымаюцца сустракаць сонца. І вострава тады - як не было. Толькі раса. І ў кожнага чалавека – свая ноч, каб на спатканне з душой памерлага прыйсці. Бо балота ўсё мёртвае захоўвае, а ўсё жывое забівае. І ноч толькі адна. Адна ноч, ты чуеш? (Ядзя разгублена сядае на мох). Валодзік! Божа мой, які Валодзік, чаго я чакаю. Валодзік! Хоць можа тут ты мяне пачуеш. Я столькі год цябе шукала, а цяпер во ведаю, што ты тут. Вядома, да цябе не дакрануцца, але ўжо не вецер і попел у скрыначцы, ты недзе тут мой чалавек, можа цяпер мяне пачуеш. Ага, пачуе… Божа! Ну хоць Ты! Якімі такімі шляхамі Ты мяне па жыцці вёў, каб я тут аказалася “ў цемры і цені смяротным”? Як смешна было памерці вось тут і вось так. Але хоць бы і побач былі, засталіся б у багне, як мушкі ў бурштыне.

На заднім фоне плыве востраў, на якім пад бярозкай сядзіць Валодзік.

Валодзік. А ўсё ж ты паверыла ў маю казку, га?

Ядзя. Валодзік!..

Валодзік. Не, любая, табе да мяне нельга! Стой там, толькі так. Уяўляеш, не бачыцца вечнасць, каб вось так, праз ваду. Але хоць так! Не варта да мяне, я халодны.

Ядзя. А я старая зусім, як ты пазнаў мяне?.. Я ўжо часам і сама сябе не пазнаю. Прабач мне, што я так выглядаю.

Валодзік. Усе жывое прыгожае, Ядзя! А ты дык асабліва, заўсёды. Я сумаваў па табе ў месцы, дзе немае часу, болей за вечнае, разумееш? І я не разумею! Анічога, уяўляеш. Такія складаныя думкі людзі часам спрабуюць асягнуць, а мы з табой во, сустрэліся ў дзіцячай легендзе, што мама мне чытала, каб па бацьку не плакаў. Ты ж па мне не плакала, Ядзя?

Ядзя. Я не верыла, што ты ў труне. Крычала табе, шаптала, праз Бога і Божую Маці перадаць хацела, а ні разу так і не здолела.

Валодзік. Мне не чуваць тут, каханая, толькі цішыня ды жабы.

Ядзя. Ці не… холадна табе?

Валодзік. А не… Не перажывай.

Ядзя. Я ўсё жыццё збірала словы, каб табе сказаць, паўстогоддзя ўсё чакала, што можа неяк думка мая да цябе прарвецца, а цяпер во быццам ня маю, што сказаць.

Валодзік. Ці стала ты пісьменніцай?

Ядзя. Не стала! Хіба толькі аднойчы расказ мой надрукавалі ў газеце, далі ганарар невялічкі. На яго купілі Волечцы ровар. Волечка! Наша дачка! У яе твой твар!

Валодзік. Волечка… Я не ведаю, але люблю Волечку!

Ядзя. Вы б сябравалі, Валодзік. У нас цудоўная дачушка. А ў яе ўжо свае дзеці. Ты дзядуля тройчы!

Валодзік. Дзядуля! Божухна, я ж і бацькам стаць не паспеў…

Ядзя. Ты плачаш?

Валодзік. Думаю, плачу. Душой плачу, бо целам я ж анічога аніяк. У багне не да слёзаў.

Ядзя. І я не плачу, усе гэтыя гады не плачу. Сталася каменем, каб выстаяць.

Валодзік. Ты ж мая моцная. А ці ты шчаслівая?

Ядзя. Ну цяпер то так, я ж цябе знайшла нарэшце. Зараз во так лягу – і можна з табой застацца. (кладзецца і праз ваду працягвае руку Валодзіку).

Валодзік. Няможна. Тут самотна і ціха, халодна і сыра. Не для цябе тут.

Ядзя. Але не для мяне і там! Я ўсё жыццё паклала на тое, каб зразумець, што цябе няма болей. Уяўляеш, я ж у Мінск пераехала, вывучылася, а не змагла там жыць, вярнулася. Усё цягнула мяне, цягнула назад, а куды дакладна – не магла зразумець. І ты – ведаю, што памёр, а на могілкі не іду, не веру, што ты там. І што жывы – не веру. Ты прабач мне, Валодзік, твой помнік абваліўся зусім, мне сорамна.

Валодзік. Дык мяне ж там і няма, які там помнік. Пусты камень халодны, хай хоць рассыплецца.

Ядзя. Ты напраўду тут?..

Валодзік. Ага, як бачыш. Я тады за журавінамі паехаў табе, як во ўчора было, хоць і як бы вечнасць прайшла. Я нават назбіраў! (падымае з зямлі вядзерца, прасоўвае) Табе і… Волечцы!

Ядзя цягнецца, але ён адумваецца і адрывае руку.

Валодзік. Не, нельга! Не тваё гэта месца, не цягніся болей. Табе жыць яшчэ трэба. Тут халодна.

Ядзя. Я гэтыя гады і жыла за цябе толькі, не за сябе, і глядзела за цябе… А! Я ўсё ж напісала кніжку, уяві сабе! І не проста так напісала, а пісала як дзённік, кожны дзень, усё тое, што табе хацела распавесці і не магла, што ты павінен быў пражыць сам, на свае вочы бачыць, усё пісала. І ведаеш, дурная, я табе прынесла, вунь у мяшочку сшыткі! Ты толькі ўслухайся, прынесла сшыткі (павышае голас) НОЧЧУ! НА БАЛОТА! КАБ ЗАЧЫТАЦЬ ІХ СВАЙМУ ПАМЕРЛАМУ ПАЎСТОГОДДЗЯ НАЗАД МУЖУ!.. Заслужаная настаўніца беларускай мовы, Ядзвіга Міхайлаўна, ноччу на балота пайшла шукаць плывучы востраў, Валодзік, што са мной зрабілі гэтыя гады…

Валодзік. Анічагуткі! Ты такая ж, як была. Я ведаў, што мая Ядзя прыйдзе аднойчы. Я толькі гэтым жыў. Жыў, ты бачыш… Усё роўна хочацца да жыцця гэты стан параўноваць, але далёка не жыццё гэта, любая.

Ядзя. Я не магу так, мы столькі з табой не пражылі разам, мы столькі з табой павінны былі прайсці. А я… Я яшчэ і пакрыўдзіла цябе ў апошнюю сустрэчу. Каб ты ведаў, як я ненавіджу той дзень за тое, што ён быў. Як я сябе ненавідзела ўсе гэтыя гады, што апошнім, што сказала табе, было “Можа мне і жыць за цябе?” Як быццам і я гэтую бяду на нас наклікала, на дзіцятка нашае. Як я магла цябе так пакрыўдзіць.

Валодзік. А я не пакрыўдзіўся тады, табе цалкам слушна балела. Шкада толькі, што ты потым столькі год правяла з гэтым болем… Але цяпер ты адпусці. Не дакарай сябе.

Ядзя пачынае зноў да яго цягнуцца.

Ядзя. Пусці мяне на востраў, калі ён вечны, то там абодва і застанемся. І я табе ўсё перакажу. І ты мне.

Валодзік. Нельга так, не пушчу. Не тая гэта вечнасць, якой ты заслугоўваеш.

 

Жэня. А раскажы пра свае адносіны з беларускай літаратурай.

Паліна Я вельмі люблю дзённікавую форму. І, мабыць, у беларускай літаратуры самым прывабным для мяне з'яўляюцца людзі, якія яе стваралі. Адзін з найцікавейшых для мяне аўтараў – Уладзімір Караткевіч. Але нават не столькі яго мастацкія творы, колькі ўспаміны аб ім, лісты і нататкі. Таму што, насамрэч, калі займацца даследаваннем Караткевіча, то адкрываеш, што яго творы – гэта часцяком "фанфікі". То бок, напрыклад, яго першы раман – гэта вольная перапрацоўка гісторыі яго першага няшчаснага кахання. І калі ты адкрываеш для сябе такую асаблівасць творчасці Караткевіча, унутры цябе ўзнікае нейкае кранальнае пачуццё. Чытаеш, напрыклад, "Чазенію", дзе галоўны герой абараняе сваю каханую ад страшнага звера, і бачыш – гэта піша Уладзімір Караткевіч, які не бароніць кожны дзень дзяўчат ад драпежнікаў, але ён бы вельмі хацеў, таму што ён такі. Ва ўсіх героях пачынаеш бачыць самога аўтара. Яшчэ мяне заўсёды замілоўваюць нататкі Янкі Брыля. У яго ёсць зборнік мініяцюр, дзе проста апісваюцца нейкія жыццёвыя моманты, у якіх праяўляецца “душэўны парыў”. Гэта мяне вельмі прываблівае і па-чалавечы, і ў творчасці. Мабыць, таму мне і цяжка пісаць – не люблю выдумляць. Мне здаецца, што жыццё болей замыславаты мастак, чым мы ўсе сабраныя разам. Хочацца апісваць гісторыі, якія я ведаю і бачу, якія адбываюцца са мной. Але гэта ставіць мяне на мяжу этыкі: важна не пакрыўдзіць чалавека, пра якога пішу.

Жэня. Я помню, што на лабараторыі і пасля, табе было складана знайсці мову сваёй п'есы. Якія этапы пошуку ўнутранай сувязі з гісторыяй і яе формай табе давялося прайсці?

Паліна. Гэта было складана, таму што калі ты працуеш сам над нейкім мастацкім тэкстам, то гэта выключна вашы ўзаемаадносіны. Вы адно з адным усталёўваеце своеасаблівыя дедлайны. Сам тэкст быццам кажа: "Вось, Паліна, у цябе ёсць два дні, каб мяне напісаць". З табой могуць адбывацца сітуацыі, якія здольныя адчыніць табе партал для вывучэння складанай, неадназначнай тэмы. Нейкая рана расчыніла табе акно, каб ты паглядзела, як яна баліць, дзе баліць, у якім месцы тваёй душы і цела. Але праз пару дзён гэта ўсё пачынае зацірацца. Ты з некім падзяліўся сваім болем, затым паспаў, пад'еў. І акно зачыняецца. Гэта тэма сказала, што да наступнага разу ты ўжо не пабачыш яе тымі вачыма, якімі ты глядзеў у працэсе, у тую хвіліну. Калі тэкст цябе абмяжоўвае – гэта адно, але калі гэтыя рамкі выстаўляюцца з вонкавага боку, напрыклад, умовамі лабараторыі, то становіцца вельмі складана. Даводзіцца сябе ўгаворваць, шукаць, спасцігаць. І калі ў першы дзень не атрымоўваецца, у другі таксама нічога не клеіцца, то цябе апаноўвае паніка, напружанне, адказнасць. Усё гэта гучыць голасней, чым твой унутраны голас. Умовы лабараторыі ствараюць магчымасць і для мімавольнага далучэння да гісторый іншых людзей. Гэта і здорава, і цяжкавата, бо ты становішся "многаканальным" – у табе "варыцца" не толькі твая тэма, але і канфлікты, задумы іншых людзей.

Жэня. Акрамя таго, з розных бакоў ідуць прапановы, іншыя погляды, нязгоды. Вельмі лёгка спужацца і зрабіць так, як прапаноўваюць іншыя, але не ты. Ты быццам перастаеш быць аўтарам і нечакана ператвараешся ў выканаўца. Хаця першапачаткова, задачы лабараторыі іншыя.

Паліна. Мабыць, я нарадзілася з досведам давяраць сабе. Я вельмі кампрамісны чалавек, калі гэта тычыцца працы і бытавых пытанняў. Але вось калі я раблю нешта менавіта сваё, што не тычыцца дабрабыту іншых, то станаўлюся вельмі самастойнай. Я разумею, што калі напішу дрэнную п'есу, то гэта будзе выключна мая праблема, якая не паўплывае на жыццё іншых. Гэта будзе проста мая дрэнная п'еса пад маім іменем. Напрыклад, мне прапаноўвалі, каб гераіня прыйшла на багну і сустрэлася з мядзведзем. Я разумела, што ў такім выпадку Ядвіга перастане быць тым чалавекам, якім я яе бачу. Мне важна да канца ствараць сваю рэальнасць , каб яе дамалёўваў не нехта, а я. Гэта ж мая адказнасць у першую чаргу перад сабой і сваім тэкстам. Я паабяцала яму, што напішу яго, што гэта будуць толькі нашы адносіны. Безумоўна, я прыслухоўвалася да парадаў, яны былі каштоўнымі, але гэта інтымная сувязь, у якую я дапускала людзей да дакладнай мяжы. Але у той жа час, у мяне яшчэ няма навыку фільтраваць і бачыць, якая з дарог правільная, таму проста хочацца ісці сваёй сцежкай. Вядома, шмат чаго залежыць ад мэты, кантэксту. Можна пісаць на дакладную тэму і тады вельмі важна слухаць экспертаў у гэтай галіне. Калі, напрыклад, трэба напісаць падлеткавую камедыю, ты выкарыстоўваеш інструменты, якія патрэбныя для работы над такім жанрам. Але калі ў цябе ёсць адчуванне, і табе трэба яго ператварыць у тэкст, то чужыя інструменты могуць табе нашкодзіць.

Жэня. Ты гаворыш пра тое, што не любіш пісаць выдуманыя гісторыі. Пры гэтым на сюжэт тваёй п'есы цябе натхнілі гісторыі рэальных, знаёмых і незнаёмых табе людзей.

Паліна. У гэтым выпадку склалася мазаіка з вельмі маленькіх каменьчыкаў. За маімі персанажамі нельга разгледзець пэўных людзей, таму што няма рэальных прататыпаў. Усе вобразы сабраныя па крупінках, насамрэч усіх гэтых людзей не існуе. У кожнага героя ёсць крупінка іншых людзей, але ніводная з гэтых частак не яўляецца нейкім дакладным чалавекам.

Жэня. А ці плануеш ты працягваць свае ўзаемаадносіны з драматургіяй?

Паліна. Я атрымала вялізарнае задавальненне ад гэтага творчага працэсу, але пры гэтым зразумела, што мне трэба больш паглыбляцца ў свет сваіх ідэй і самой драматургіі. Хочацца зразумець, па якіх законах яна працуе. Я ўсё счытваю, але на інтуітыўным узроўні. На жаль, рытм майго жыцця не дазваляе запаволіцца і сустрэцца з гэтай справай так, як мне бы хацелася. Таму вельмі чакаю моманту, калі ўз'яднаюся са сваім тэкстам. Магчыма, я ўжо пагляджу на яго іншымі вачыма. І калі сустрэнуся з чыстым аркушам, які ўзнікае перад кожным аўтарам, гэта будзе сустрэча з маім уласным тварам.

 

Пані Аня (яшчэ далёка). Ядзвіга Міхайлаўна! Ядзвіга Міхайлаўна! Вы тут?

Ядзя. Валодзік, што ж такое, за мной прыйшлі! Мяне шукаюць.

Валодзік. Канешне, ты ж патрэбная людзям.

Ядзя. А мне яны – не. Я ўсе гэтыя гады шукала цябе, пісала табе, нават не спадзявалася, што пачуеш, а тут во бачу і нават магу дакрануцца… (спрабуе цягнуцца)

Пані Аня (крыху бліжэй). Ядзвіга Міхайлаўна! Вы ведаеце, як я баюся балота, дзякуй Богу, хоць сонца ўстае!

Ядзя. Сонца ўстае, Валодзік, сонца, ты зараз знікнеш!

Валодзік. Як я шчаслівы што цябе шукаюць. Трымайся дзеля Волечкі, дзеля ўнукаў, не цягні да мяне рукі… Адсунься! Ніколі не слухалася нікога, дык паслухайся ўпершыню – адсунься. Не тваё гэта месца, не тут табе паміраць.

Ядзя. Туман рассейваецца…

Валодзік. І я разам з ім….

Пані Аня (крыху бліжэй). Ядзвіга Міхайлаўна!

Ядзя (перастае цягнуць рукі). Ты толькі чакай мяне там, дзе б ты ня быў, Валодзік.

Валодзік. А ты толькі не спяшайся.

На сцэне з’яўляецца Пані Аня, адначасова з тым, як знікае востраў. Пачынае світаць.

Пані Аня (падбягае да Ядзі, абдымае яе, аглядае). Нічога сабе! Я ўжо і ня верыла, што змагу знайсці вас. Ну матка Боска! А я думаю, чаго мне гэта казка ў галаву ўлезла, пра балота, а вы вунь таксама з ёй носіцеся. Ці вы ў парадку?

Ядзя (суцішана). У парадку, Анечка.

Пані Аня (абдымае, глядзіць на сшыткі). То хіба тут не тыпаграфія і не выдавецтва, Ядзвіга Міхайлаўна, да Мінска і Масквы далёка таксама.

Ядзя (суцішана). Дзякуй, што прыйшла па мяне.

Пані Аня. Падзякуйце, што без міліцыі ды без дачкі вашай, хацелі во ўжо вызваньваць, ды я думаю – дай праверу адну ідэйку. Відаць, усё ж добра вас ведаю, га!

Ядзя. Прабач мне за клопат.

Пані Аня. Ці … яму… вы ўсё ж сказалі “прабач”?

Ядзя. Сказала, Анечка.

Пані Аня. Ну то добра, а цяпер во давайце ўставаць і выходзіць трохі, бо трэба яшчэ і ксяндзу сказаць. І “усё добра”, і “прабач”, і “добрай раніцы”, хоць і не спаў, я думаю.

Ядзя. А раніца сапраўды нейкая асабліва добрая.

Пані Аня. Самы час, як тыя аблокі, пакінуць тэрыторыю халоднага і мокрага балота, Ядзвіга Міхайлаўна. (бярэ сшыткі, пад руку бярэ Ядзю і выходзяць разам са сцэны)

Канец.